تاریخچه اکتشافات در معدن طلای ساری گونای (داشکسن) و نتایج آن

چهارشنبه ۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۷

تهیه کننده: میثم نیکفرجام - کارشناس ارشد شرکت مهندسین مشاور پارسی کان کاو - اردیبهشت ماه 1396

مقدمه

کانسار طلای داشکسن-بهارلو در 40 کیلومتری شمال شرق شهرستان قروه در حد فاصل سه روستای داشکسن ، بهارلو و نی‏بند در کوهی بنام ساریگونای، در بخش جنوب شرقی استان کردستان قراردارد. این منطقه بخشی از نواحی دگرگونی-ماگمایی سنندج سیرجان می‏ باشد که به واسطه میزبانی کانسارهای اپی‏ترمال و فلزات گرانبها، اهمیت ویژه‏ای دارد. به گزارش اکبرپور، م در سال 1370، کانسار در دو بخش کم ‏عیار و پرعیار مشخص می‏ شود. بخش پرعیار دربرگیرنده 5 رگه معدنی است که با ضخامت 5 تا 35 متر و در راستایی به موازات یکدیگر وبا شیب 85 مشخص می‏ گردد. بخش کم‏عیار مرکب از زون ‏های دگرسان‏شده اطراف رگه‏ های معدنی است که با ضخامت 7 تا 10 متر در اطراف رگه‏ های پرعیار گسترش دارند. بخش دیگری از ذخایر کم عیار را زون‏ های دگرسانی منطبق بر آنومالی‏ هایی که عمدتا در بخش شمال ناحیه معدنی قرار دارند، دربر می‏ گیرد. در این منطقه، در بازه ‏های زمانی مختلف گروه‏ های مختلفی شروع به عملیات اکتشافی و بعضا بهره ‏برداری از این معدن کرده ‏اند. اکنون در دو بخش به بررسی معادن بهارلو و ساری گونای می‏ پردازیم:

معدن بهارلو:

  • شروع عملیات اکتشافی در اواخر دهه 20 و صدور پروانه استخراج و بهره ‏برداری در سال 1328.
  • استخراج بدون وقفه تا سال 1339.
  • در سال 1339 به علت برخورد با سطح ایستابی و عمیق شدن معدن و نبودن وسایل و تجهیزات مناسب برای استخراج، اشکالاتیدر استخراج به‏ وجود آمد.
  • در اواخر سال 1346بهره‏بردار اعلام کرد که به دلیل بالا آمدن سطح ایستابی در چاه ‏ها، امکان ادامه عملیات استخراجی ممکن نیست.
  • در ادامه با بستن قرار داد با یک شرکت یوگسلاوی به نام Yogumetal، موفقیتی به ‏دست نیامد و معدن تعطیل شد.
  • در این مدت، میزان استخراج در حدود هزار تن بوده که درچندین مرحله به خارج از کشور صادر شد.

 

 

معدن ساری‏گونای

مرحله اول:

 شروع این فعالیت‏ ها از اوایل دهه 30 می‏ باشد که منجر به صدور پروانه بهره برداری و شروع عملیات استخراج تا سال 1340 می‏ باشد. در آن زمان از سنگ ‏های داسیتی منطقه به عنوان آسیاب و از آنتیموان در صنعت و لوازم آرایشی استفاده می‏ کردند. اهم عمیات انجام شده به صورت زیر میباشد:

  • آغاز عملیات اکتشافی در اوایل دهه 30.
  • صدور گواهی کشف در اردیبهشت سال 1334.
  • صدور پروانه بهره ‏برداری در آبان 1335.
  • انجام عملیت استخراجی در بخش ‏هایی که به نام معدن زرنیخ معروف بوده.
  • ادامه استخراج تا سال 1340.
  • در سال 1340 به علت تنزیل قیمت فلزو گرانی کارگر، معدن تعطیلو به دلیل عدم پرداخت حقوق دولتی، در سال 1341پروانه بهره ‏برداری آن لغو شد.
  • شروع عملیات اکتشافی با وقفه 10 ساله.

مرحله دوم:

در این زمان معدن تعطیل و شروع عملیات اکتشافی بعدی با 10 سال وقفه در سال 1350 اتفاق افتاد. علی رغم حفر چند تونل اکتشافی دراین نواحی، عملیات اکتشافی در سال 1357 نیمه کاره رها شد و عملیات اکتشاف معدنی در بخش معدن زرنیخ در مهرماه سال 1350 آغاز شد.

  • صدور پروانه بهره ‏برداری در سال 1352.
  • عملیات اکتشافی در بخش شمالی کانسار به کمک صندوق معادن در سال‏ های 1355 تا 1357 و حفر تونلی در این بخش و نیمه کاره رها کردن آن.
  • رها شدن عملیات تا سال  1364 (7سال).

مرحله سوم:

بر اساس گزارش سازمان زمین‏ شناسی و اکتشاف کشور توسط اکبرپور،م در سال 1370، فاز بعدی عملیات اکتشافی در سال 1364 از طرف اداره کل معادن استان کردستان آغاز شد که به دلیل عدم پراکندگی کانه ‏ها در سنگ‏ های اطراف، عملیات ژئوشیمیایی نمی‏ توانست راهگشا باشد؛ لذا انجام عملیات ژئوفیزیکی در ناحیه مد نظر قرار گرفت. مطالعات ژئوفیزیکی توسط کاشناسان سازمان زمین‏ شناسی با دو روش مغناطیس سنجی و پلاریزاسیون القایی به مرحله اجرا درآمد. نتیجه روش پلاریزاسیون القیایی، شناسایی یک آنومالی اصلی در غرب رگه 11 و دو آنومالی کم‏شدت تر درجنوب شرقی رگه 12 شد. عملیات انجام شده به روش مغناطیس ‏سنجی نیز منجر به شناسایی یک آنومالی با شدت بالا در شرق رگه 12 و در راستای عمود بر آن شد. بر اساس نظر کارشناسان ژئوفیزیک، حفاری‏ هایی صورت گرفت که مغره ‏های حاصل، حاوی آنتیموانیت نبوده بلکه وجود پیریت علت اصلی بالا بودن رزیستیویته بوده است. هیچ یک از ناهنجاری‏ های مشخص شده منطبق بر رگه‏ های شناخته شده نبودند؛ لذا عملیات اکتشافی بر اساس مطالعات زمین‏ شناسی استوار گردید.

 ازین‏رو هدف اصلی اخذ نمونه‏ های اولیه از اعماق مختلف زمین قرار گرفت. مطالعات سطحی و اخذ نمونه از اعماق قابل دسترسی کارگاه‏ های استخراج قدیمی، خاکریزهای باطله، در سطح زون معدنی و مطالعه شش حلقه گمانه که با مجموع طول 1000 متر در رگه‏ های 11 و12 حفر شده بودند، انجام شد. نتایج مطالعه روی خاکریزهای کم عیار و باطله به این صورت می‏ باشد:

  • خاکریزهای رگه12: باتوجه به نتایج اسپکتروگرافی نمونه‏ ها، از شمال‏ شرق به سمت جنوب غرب میزان آنتیموان کاهش و میزان آرسنیک افزایش می‏ یابد. از طرفی وجود فلزات گرانبها در این بخش نمایان شد ولی آزمایشات وجود طلا را مورد تایید قرار نداد.
  • خاکریزهای رگه 12 انحرافی:طیف نقره در نتایج اسپکتروگراف ملاحظه شد ولی اثری از طلا یافت نشد.
  • خاکریزهای رگه 11:نتایج اسپکتروگرافی مشخص کرد که مقدار نقره تقریبا ثابت است ولی مقدار طلا از شمال به جنوب کاهش می‏ یابد و عناصر نادر خاکی نیز از شمال به جنوب افزایش می‏ یابند.
  • خاکریزهای رگه 5: نتایج نشان می‏ دهد که در 80 درصد نمونه‏ ها وجود طلا و نقره مشخص گردید.

نتیجه حاصل از مطالعات انجام شده بر روی خاکریزهای باطله و کم عیار نشان می ‏دهد که کانی سازی از نوع پلی متال است؛ بطوریکه Asو Sbفلزات اصلی، Pbو Znفلزات همراه و تقریبا طلا و نقره در اکثر نقاط از ماده معدنی موجود می‏ باشد.

 

 

نمونه 4

نمونه 3

نمونه 2

نمونه 1

 

5

10

9

1

Ag

-

-

-

15

Au

5

5

5

1

Bi

1000

778

1000

338

Cd

-

-

-

-

Hg

1000

250

282

66

Ce

41

102

16

76

La

43

28

16

36

Y

 

 نتایج طیف سنجی نیمه کمی نمونه ‏ها (مقادیر برحسب گرم در تن می‏ باشند).

بطوریکه: 

نمونه 1: آنتیموانیت کم عیار رگه 5،

نمونه 2: آنتیموانیت و زرنیخ رگه 12،

نمونه 3: آنتیموانیت کم عیار رگه 12،

نمونه 4:آنتیموانیت کم عیار رگه11.

در نتایج آنالیزهای شیمیایی انجام شده روی نمونه‏ های مختلف، تنها نمونه‏ هایی که در فرانسه انالیز شدند، حاوی طلا و نقره بودند. مابقی نمونه‏ های آنالیز شده در سازمان زمین شناسی، شرکت کانپژوه و شرکت کیمیا سنگ، هیچگونه طلایی را شناسایی نکردند.

در نهایت بر مبنای آنالیزهای انجام شده و بررسی رگه‏ ها، مشخص شد که امکان وجود طلا و نقره در 6/66 درصد از طول رگه‏ ها وجود دارد و اگر اساس محاسبات را آنالیز انجام شده بر روی نمونه‏ های صادراتی درنظر بگیریم، مقدار ذحیره طلا در بخش پرعیار در حدود 2250 کیلوگرم  و ذخیره نقره 26500 کیلوگرم، از طرفی در بخش کم عیار، طلا 10500 کیلوگرم و نقره 17500 کیلوگرم خواهد بود. حجم کل ذخایر زمین‏ شناسی بخش ‏های غنی و خاکریزهای کم عیار، در حدود 108،500 متر مکعب با عیار متوسط آنتیموان 6/35 درصد و آرسنیک 8/4 درصد برآورد می‏ گردد. باتوجه به وزن مخصوص کانه ‏ها، میزان ذخیره آنتیموان در حدود 135000 تن و ذخیره آرسنیک، در حدود 18000 تن می‏ باشد.

در انتها پیشنهاد شده که مطالعات تفصیلی در زون‏ های پیریتی صورت گیرد چرا که آنالیزهای انجام شده در یکی از زون‏ ها به ضخامت 10 متر و طول 120 متر در جنوب شرقی رگه 12، مقدار طلا را 5/0 گرم در تن و نقره را 7/10 گرم در تن نشان می دهد.

 

خلاصه کارهای انجام شده در این مرحله به این صورت می‏ باشد:

  • شروع عملیات اکتشافی در سال 64، برای روشن شدن وضعیت معدن.
  • انجام مطالعات ژئوفیزیکی و حفاری در نیمه دوم سال 1364.
  • اتمام عملیات حفاری در سال 1370 و حاصل شدن شمای تقریبا کاملی از وضعیت زمین‏ شناسی معدنی و عمق کانی سازی.
  • تهیه نقشه زمین‏ شناسی در اوایل سال 1369 توسط سازمان زمین‏ شناسی.
  • نمونه برداری از خاکریزها و باطله ‏های کم عیار و نیز بخش پر عیار و آنالیز آن‏ها.
  • مشخص شدن وجود فلزات گرانبها نظیر طلا و نقرهدر آزمایشات و آنالیزها.
  • معرفی معدن به عنوان یک معدن پلی متال.

در ادامه عملیات اکتشاف سیستماتیک (تفصیلی) در سال 1373 توسط شرکت اکتشافات سراسری فلزات غیرآهنی انجام شد که پس از انجام عملیات اکتشاف پروانه بهره برداری با میزان استخراج 1000 تن آنتیموان در سال به شرکت خدمات اکتشافی واگذار گردید.

خلاصه عملیات اکتشافی انجام شده در این مرحله به این صورت می‏ باشد:

  • انجام نمونه برداری ژئوشیمی و عملیات ژئوفیزیکی در سال 1377 و حفر 7 حلقه چاه در اطراف رگه 11 واقع بین دره آق داغ و ساری‏گونای.
  • این عملیات منجر به شناسایی کانی‏ سازی آنتی‏موان در فاصله دورتر از رگه 11 و فرایند پیریتی شدن در متن سنگ گردید. هیچ کانی‏ سازی با اهمیتی یافت نشد.
  • در نمونه‏ گیری‏ های انتخابی این منطقه، عیار طلا بین 5 تا 55 گرم در تن به همراه کانی‏ سازی نقره، بیسموت و جیوه شناسایی شد ولی مطالعات سیستماتیک دیگری در ارتباط با طلا و سایر عناصر انجام نشد.

 

مرحله چهارم:

در اواخر سال 79 بر اساس موافقتنامه پایه بین وزارت معادن و فلزات وقت و شرکت ریوتینتو که در 18 اکتبرسال 2000 ) به امضاء رسید شرکت معدنی زرکوه متشکل از شرکت خدمات اکتشافی و شرکت ریوتینتو عملیات اکتشاف حین استخراج را بمنظور اکتشاف طلا آغاز کردند که این عملیات سال 1384 به طول انجامید و منجر به کشف کانسار طلای ساریگونی از طریق عملیات گسترده اکتشافی و شناسایی سیستم آلتراسیون هیدروترمال، گردید.

پس از اخذ گواهینامه کشف با توجه به کناره گیری شرکت ریوتینتو  وقفه به وجود آمده در سال86 با حضور نمایندگان شرکت زرکوه و شرکت چینی بنام ذی جین قرار بوده سهام شرکت ریوتینتو به شرکت ذی جین انتقال یابد که این امر محقق نشد و بدین ترتیب توافق با شرکت قزاق مس قزاقستان جهت ادامه پروژه انجام شد و در همین راستا پروانه بهره برداری معدن مورخ 2/6/90 بنام شرکت معدنی زرکوه بمدت 7  سال و با میزان استخراج متوسط سالیانه 2 میلیون تن کانسنگ صادر و متعاقب آن جهت احداث واحد فرآوری در تاریخ 24/3/91 جواز تاسیس طرح جهت تولید شمش واحداث واحد فرآوری طلا به نام شرکت معدنی طلای زرکوه صادر گردید. بسیاری از کارشناسان معتقدند برخی حساسیت‌ها انصراف این بهره‌بردار خارجی از ادامه فعالیت در معدن طلای ساریگونی را به همراه داشت اما بعدها گفته شد که ریوتینتو به دلیل غیر اقتصادی بودن میزان ذخیره طلای ساریگونی عطای این پروژه را به لقایش بخشید.


طبق برخی گزارش‌‌ها، نتیجه بررسی‌ها از این معدن نشان داده در فعالیت ریوتینتو ذخیره طلای اکسیده معدن داشکسن حدود 50 تن بوده و این مساله با برآورد اولیه 100 تنی مغایرت داشته است و ادامه فعالیت در این معدن توجیه اقتصادی نداشته است. سرانجام پس از موانع زیادی مانند تاخیر صدور پروانه بهره‌برداری که بر سر راه ریوتینتو بود قرار شد این معدن بزرگ طلا به یک شرکت چینی واگذار شود. این شرکت چینی هم به لحاظ فعالیت‌های عظیم معدنی خود دست کمی از ریوتینتو نداشت و تا آن زمان در چند واحد معدنی و فرآوری طلا در دنیا فعالیت داشت. همین طور سالانه حدود 50 تن طلا میزان استخراج می‌کرد.حضور شراکتی چینی‌ها با ایرانی هم مشروط به تایید وزارت امور اقتصادی و دارایی و صدور مجوز سرمایه‌گذاری بود. در آن سال‌ها با روی کار آمدن دکتراحمدی‌نژاد و تمایل زیاد این دولت برای همکاری با چین با ورود این فعالان معدنی چینی مخالفتی نبود. اما در حالی که حساسیتی برای این شراکت معدنی وجود نداشت حضور چینی‌ها در معدن داشکسن عمری نداشت و قرارداد همکاری منعقد نشد و قضیه همکاری با این کشور هم منتفی شد.پس از چین همکاری با قزاق‌ها در این معدن مطرح شد. از آنجایی که ذخایر طلای این کشور در مقایسه با کشورهای منطقه به لحاظ دانش در حوزه اکتشاف و فرآوری از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود، ایران به قزاق‌ها اطمینان پیدا کرد و معدن طلای داشکسن را به دست فعالان معدنی این کشور سپرد.

 

خلاصه عملیات اکتشافی انجام شده در این مرحله بصورت زیر می‏ باشد.

  • در سال 1378، شرکت ریوتینتو یک سیستم گسترده از دگرسانی هیدروترمالرا شناسایی کرد که همراه کانی‏ سازی طلا، آرسنیک و آنتیموان بود. وسعت این سیستم 16 کیلومتر مربع و روی تپه ساری‏گونای دورتر از رگه 11 و داخل محدوده پروانه بهره ‏برداری شرکت خدمات اکتشافی قرار داشت. در این محدوده نشانه‏ هایی از سیستم‏ های اپی‏ترمال غنی از سولفید، یافت شد.
  • در سال 1379، یک موافقت نامه مشارکتی بین ریوتینتو و سسکو به امضا رسید و عملیات سیستماتیک اکتشافی آغاز گردید.
  • در سال 1383 شرکت معدنی زرکوه با 70% سهام ریوتینتو و 30% سهام سسکو تاسیس شد. و پروانه بهره ‏برداری به شرکت زرکوه منتقل شد.
  • در سال 1384، شرکت زرکوه گواهی کشف بخش اکسیدی ذخیره طلای ساری گونای را به میزان 4،800،000 تن کانسنگ با عیار 24/1 گرم در تن به عنوان ذخیره قطعی و 54،900،000 تن، ذخیره احتمالی به دست آورد.
  • کنار کشیدن ریوتینتو از پروژه و مطرح شدن همکاری با چینی‏ ها و قزاق‏ ها، که درنهایت با قزاق‎‏های قرارداد بسته شد.

 

  • اهم فعالیت‏های اکتشافی ریوتینتو که منجر به موفقیت در معرفی کانسار طلای ساری‏گونای شد:
  • نمونه برداری سطحی خاک و سنگ که شامل 1898 نمونه خاک و 124 نمونه سنگ بود.
  • تهیه نقشه‏ های زمین‏ شناسی با مقیاس 1:2000 که منجر به شناسائي و طبقه بندي واحد هاي اصلي سنگ‏ شناسي و آلتراسيون در منطقه گرديد.
  • تهيه نقشه آلتراسيون در بخش اصلي كاني سازي، نتيجه اين مطالعه شناسائي آلتراسيون آرژيليتيك و زون‏ هاي آلتراسيون فيليك گرديد.
  • برداشت ژئومگنتيك زمینی.
  • نمونه برداري شياري جمعا به تعداد 1615 نمونه.
  • تهيه نقشه هاي ساختماني.
  • حفر تعداد 172 حلقه چاه اكتشافي با مجموع متراژحدود57000 متر که در مقایسه با حفاری‏ های قبلی که حدود 1000 متر بود، بسیار بیشتر است.
  • حفاري هاي انجام شده همچنين شامل 4 حلقه چاه اكتشافي جهت بررسي وضعيت رگه
    شماره 11 در كف دره بين ساري گوني و آق داغ و 4 حلقه چاه اكتشافي جهت بررسي
    وضعيت كاني سازي و آلتراسيون در تپه آق داغ مي باشند.
  • مطالعه جهت بررسي و كنترل كيفيت آزمايش هاي شيميائي انجام شده بر
    روي نمونه هاي ژئو شيمي توسط آزمايشگاه هاي مختلف.
  • استفاده از تجربیات بین‏ المللی و کارشناسان زبده.
  • تفاوتی که نتیجه مطالعات ریوتینتو با سایر شرکت‏ ها داشت این بود که در مطالعات قبلی تنها سیستم کانی زایی را در رگه ‏ها عنوان می‏ کردند ولی ریوتینتو آن‏را یک مجموعه دگرساني با رگه های متعدد درون آن تشخیص داد که راهنمای خوبی برای تعیین نوع کانی ‏زایی منطقه بود.

 

نتیجه‏ گیری:

از گذشته به اهمیت وجود ماده معدنی در این ناحیه پی برده شده بود و حتی معدنکاری قدیمی و کارهای شدادی نیز در بخش ‏هایی از این منطقه وجود دارد. ولی بیشتر اهمیت آن بدلیل وجود سنگ‏ های داسیتی (در گذشته) بدلیل کاربرد آن به عنوان آسیاب و نیز آنتیموان و آرسنیک به دلیل مصارف صنعتی بوده و از وجود فلزات گرانبها و با اهمیتی نظیر طلا و نقره غفلت شده بود. داشکسن که در دهه 30 رسما به عنوان معدن آنتیموان شروع به فعلیت کرد، پس از مدتی به علت کاهش بهای فلز و بالا بودن دستمزد کارگر،تعطیل شد. در اوایل دهه 50 نیز عملیات اکتشافی از سر گرفته شد و حفاری ‏هایی نیز انجام شد ولی به دلایل نامشخص، عملیات اکتشافی تا سال 64 نیمه کاره رها شد تا اینکه مطالعات ژئوفیزیکی، نمونه برداری، حفاری و تهیه نقشه زمین‏ شناسی در این منطقه آغاز شد و وجود طلا و نقره در نتایج آنالیزهای شیمیایی نمونه‏ های ارسالی به فرانسه مشخص گردید و پیشنهاد به انجام مطالعات تفصیلی بر روی فلزات گرانبهای این منطقه شد. و درنهایت نیز این معدن به عنوان یک معدن پلی متال با فلزات اصلی AsوSb، معرفی گردید. در ادامه عملیات اکتشاف سیستماتیک (تفصیلی) در سال 1373 توسط شرکت اکتشافات سراسری فلزات غیرآهنی انجام شد که پس از انجام عملیات اکتشاف پروانه بهره برداری با میزان استخراج 1000 تن آنتیموان در سال به شرکت خدمات اکتشافی واگذار گردید. در سال 1377 نیز مطالعات ژئوفیزیکی، ژئوشیمیایی و حفر 7 حلقه گمانه انجام شد که در نمونه ‏گیری‏ های انتخابی این منطقه، عیار طلا بین 5 تا 55 گرم در تن به همراه کانی‏ سازی نقره، بیسموت و جیوه شناسایی شد ولی مطالعات سیستماتیک دیگری در ارتباط با طلا و سایر عناصر انجام نشد. تا اینکه شرکت ریوتینتو در سال 1378 با انجام عملیات گسترده اکتشافی نظیر مجموع عملیات حفاری در حدود 57 کیلومتر، یک سیستم گسترده دگرسانی هیدروترمال را شناسایی کرد که نشانه‏ هایی از وجود یک سیستم اپی ترمال غنی از سولفید بود. که درنهایت با مشارکت شرکت خدمات اکتشافی و ریوتینتو، گواهی کشف بخش اکسیدی کانسار داشکسن حاصل شد. پس از کناره گیری ریوتینتو که بسیاری از کارشناسان معتقدند برخی حساسیت‌ها انصراف این بهره‌بردار خارجی از ادامه فعالیت در معدن طلای ساریگونی را به همراه داشت اما بعدها مشخص شد که ریوتینتو به دلیل غیر اقتصادی بودن میزان ذخیره طلای ساریگونای عطای این پروژه را به لقایش بخشید، ین معدن بزرگ طلا به یک شرکت چینی واگذار شد.در حالی که حساسیتی برای این شراکت معدنی وجود نداشت حضور چینی‌ها در معدن داشکسن عمری نداشت و قرارداد همکاری منعقد نشد و قضیه همکاری با این کشور هم منتفی شد. پس از چین همکاری با قزاق‌ها در این معدن مطرح شد. از آنجایی که ذخایر طلای این کشور در مقایسه با کشورهای منطقه به لحاظ دانش در حوزه اکتشاف و فرآوری از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود، ایران به قزاق‌ها اطمینان پیدا کرد و معدن طلای داشکسن را به دست فعالان معدنی این کشور سپرد.

  •   تهران، خیابان شریعتی، خیابان وحید دستگردی (ظفر)، نرسیده به اتوبان مدرس، خیابان فرید افشار، بلوار آرش شرقی، پلاک 8، طبقه چهارم، واحد 14
      کد پستی: 1919865956
  •   ٢٦٤٠٥٩٠٠ و ٢٦٤٠٥٩٠١ و ٢٦٤١٣٨٠٨ -۰۲۱
  •   ٢٦٤١٣٨٣٢ -۰۲۱
  •   info [at] parsikankav.com